full playlist https://www.youtube.com/playlist?list=PLEA18FAF1AD9047B0 ความตายคืออะไร? การแปลฉบับสมบูรณ์ของชุดบรรยายยอดนิยมจากมหาวิทยาลัยเยล ตลอด 23 ปีติดต่อกัน
ชุดบรรยายในตำนานที่นักศึกษาคนหนึ่งซึ่งได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคระยะสุดท้ายต้องการเข้าร่วม "โดยยอมเสี่ยงชีวิต"!
ในคอรส์นี้จะไม่มีกระบวนการการทำใจก่อนตาย ไม่ใช่สถานที่บำบัดจิตใจ
- ทุกคนต้องตาย ดังนั้นเราควรใช้ชีวิตอย่างไร?
เมื่อต้องเผชิญหน้ากับความจริงที่ว่าทุกคนต้องตาย ศาสตราจารย์ เชลลี เคลแกน (Shelly Kagan) ได้เสนอแนวคิดและกลยุทธ์ทางปรัชญาในการดำเนินชีวิตไว้หลายประเด็น ดังนี้:
1. ใช้ชีวิตด้วยความระมัดระวังเป็นพิเศษ (Being Careful)
เนื่องจากความตายทำให้เราไม่มีโอกาสแก้ตัวหรือเริ่มต้นใหม่ได้ตลอดไปเหมือนกับชีวิตที่เป็นอมตะ ความตายจึงบังคับให้เราต้องใช้ชีวิตด้วยความระมัดระวัง เพื่อไม่ให้ต้องมองย้อนกลับมาในภายหลังแล้วพบว่าเราใช้ชีวิตผิดพลาดไป โดยเราต้องใส่ใจในสองมิติสำคัญคือ:
- ระมัดระวังในการเลือกเป้าหมาย (Careful in our aims): เพื่อให้มั่นใจว่าเราได้เลือกสิ่งที่มีคุณค่าที่สุดเข้ามาในชีวิต
- ระมัดระวังในการทำเป้าหมายนั้นให้สำเร็จ (Careful in our execution): เพื่อลดโอกาสล้มเหลวและไม่ต้องเริ่มต้นใหม่บ่อยครั้ง
สาเหตุที่เราต้องระมัดระวังเป็นพิเศษไม่ใช่เพียงเพราะเราต้องตาย แต่เป็นเพราะเรามีเวลาชีวิตที่แสนสั้นเมื่อเทียบกับความหลากหลายของสิ่งดีๆ และเป้าหมายที่มีคุณค่ามากมายในโลกใบนี้
2. เลือกกลยุทธ์ในการจัดสรรเป้าหมายชีวิต (Life Strategies)
เมื่อเวลาในชีวิตมีจำกัด เราสามารถเลือกจัดการกับเป้าหมายของเราผ่าน 3 กลยุทธ์หลัก:
- กลยุทธ์แบบ "กิน ดื่ม และรื่นเริง" (Eat, drink, and be merry): เน้นการเติมเต็มชีวิตด้วยเป้าหมายระยะสั้นที่รับประกันความสำเร็จได้แน่นอน เช่น ความสุขจากการกินอาหาร การพบปะสังสรรค์ และเซ็กส์ แม้จะมีโอกาสล้มเหลวต่ำมาก แต่ข้อเสียคือสิ่งเหล่านี้อาจเป็นเพียงเป้าหมายเล็กๆ (Small Potatoes) ที่ไม่ได้สร้างคุณค่าในระยะยาว
- กลยุทธ์มุ่งสู่ความสำเร็จที่ยิ่งใหญ่ (Larger Accomplishments): มุ่งเป้าไปที่ความสำเร็จครั้งใหญ่ เช่น การเขียนนวนิยาย การแต่งเพลงซิมโฟนี หรือการสร้างครอบครัว ซึ่งแม้จะมีคุณค่ามหาศาล แต่ก็มีความเสี่ยงที่จะล้มเหลวและสูญเสียเวลาไปเปล่าๆ สูงเช่นกัน
- กลยุทธ์แบบผสมผสาน (The Mixed Strategy): เป็นทางเลือกที่สมเหตุสมผลที่สุดสำหรับคนส่วนใหญ่ คือการมุ่งเป้าไปที่ความสำเร็จที่ยิ่งใหญ่จำนวนหนึ่ง และเติมเต็มชีวิตด้วยความสุขเล็กๆ น้อยๆ ที่เกิดขึ้นได้ง่ายควบคู่กันไป เพื่อให้มั่นใจว่าอย่างน้อยเราก็ได้รับสิ่งดีๆ จากชีวิตแน่นอน
3. มุ่งเน้นที่คุณภาพและ "จุดสูงสุด" ของชีวิต (Quality and Peaks)
แม้ว่าตามสัญชาตญาณเราจะคิดว่า "ยิ่งอายุยืนยาวเท่าไหร่ก็ยิ่งดี" แต่ในทางปรัชญา คุณภาพชีวิตมีความสำคัญอย่างยิ่ง หากเราต้องเลือกระหว่างชีวิตที่ยาวนานถึง 30,000 ปีแต่มีคุณภาพชีวิตที่ย่ำแย่ (แค่พอประทังชีวิตไปวันๆ) กับชีวิตที่ยอดเยี่ยมเป็นเวลา 100 ปี คนส่วนใหญ่จะเลือกชีวิตที่สั้นกว่าแต่มีคุณภาพสูงกว่า นี่แสดงให้เห็นว่าเราควรให้ความสำคัญกับ "จุดสูงสุด" (Peaks หรือ Heights) ของชีวิต ดังที่กวี ฟรีดริช เฮิลเดอร์ลิน (Friedrich Hölderlin) สะท้อนไว้ในบทกวีว่า หากเราได้ทำสิ่งที่ดีงามหรือสิ่งที่มุ่งมั่นได้สำเร็จ แม้จะเป็นเพียงช่วงเวลาสั้นๆ "ครั้งหนึ่งเคยใช้ชีวิตดั่งเทพเจ้า ก็ไม่มีสิ่งใดต้องการอีกแล้ว"
4. สร้าง "ความเป็นอมตะกึ่งหนึ่ง" ผ่านผลงานและการกระทำ (Semi-Immortality)
เนื่องจากการมีชีวิตอยู่ตลอดไปทางกายภาพ (Immortality) จะกลายเป็นฝันร้ายที่น่าเบื่อหน่ายและทรมานอย่างยิ่งในที่สุด วิธีที่เราจะเอาชนะความตายได้คือการสร้าง "ความเป็นอมตะกึ่งหนึ่ง" (Semi-Immortality) ผ่านผลงานและสิ่งที่เราทิ้งไว้เบื้องหลัง เช่น การเขียนหนังสือ การสร้างตึกรามบ้านช่อง การค้นพบทางวิทยาศาสตร์ หรือแม้กระทั่งการเลี้ยงดูเด็กคนหนึ่งให้เติบโตขึ้นมาเป็นมนุษย์ที่ดี สิ่งเหล่านี้คือคุณค่าที่จะยังคงหลงเหลือและส่งผลดีต่อโลกใบนี้ต่อไปแม้ว่าตัวเราจะจากไปแล้ว
5. เผชิญหน้ากับความตายด้วยความรู้สึก "ซาบซึ้งและยินดี" (Gratitude)
ในขณะที่ทฤษฎีทางฝั่งตะวันออกอย่างพุทธศาสนามองว่า "ชีวิตคือความทุกข์" เพื่อให้เราลดการยึดติดและหลุดพ้นจากตัวตน แต่เคลแกนมองในมุมมองแบบตะวันตกว่า ชีวิตคือสิ่งที่ดีงาม และความตายเป็นสิ่งที่เลวร้ายเพราะมันพรากโอกาสในการสัมผัสสิ่งดีๆ ไปจากเรา
ดังนั้น อารมณ์ที่เหมาะสมที่สุดในการเผชิญหน้ากับความตายไม่ใช่ความกลัว (เพราะเมื่อตายไปเราจะไม่มีความรู้สึกหรือรับรู้สิ่งใดอีก) หรือความโกรธแค้นต่อจักรวาลที่ไร้ตัวตน แต่คือ ความรู้สึกซาบซึ้งใจและยินดี (Gratitude) โดยเคลแกนหยิบยกคำอุปมาของ เคิร์ต วอนเนกัต (Kurt Vonnegut) ที่ว่า เราควรตระหนักว่าตัวเองโชคดีอย่างมหาศาลเพียงใดที่เป็น "โคลนที่ได้ลุกขึ้นมานั่งและมองดูสิ่งต่างๆ" (Sitting-up Mud) ในขณะที่อะตอมส่วนใหญ่ในจักรวาลไม่มีโอกาสแม้แต่จะมีชีวิตอยู่ การใช้ชีวิตที่ดีจึงเป็นการตระหนักถึงโชคชะตาอันแสนวิเศษนี้ เรียนรู้ ตกหลุมรัก และมองดูโลกให้เต็มที่ ก่อนที่ "โคลนอย่างเรา" จะต้องนอนลงไปนอนหลับอีกครั้งเมื่อถึงเวลา
○ความตายคืออะไร?
ในการวิเคราะห์ทางปรัชญาของศาสตราจารย์ เชลลี เคลแกน (Shelly Kagan) คำถามที่ว่า "ความตายคืออะไร?" สามารถอธิบายได้ผ่านมุมมองทางอภิปรัชญาหลักๆ 2 มุมมอง ซึ่งให้คำนิยามต่อธรรมชาติของความตายแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง ดังนี้ครับ:
1. มุมมองกายภาพนิยม (Physicalism): ความตายคือการพังทลายของเครื่องจักร
สำหรับนักกายภาพนิยม มนุษย์ไม่มีวิญญาณที่เป็นนามธรรม แต่เราคือ "เครื่องจักรที่น่าทึ่ง" (Amazing Machines) ที่สามารถคิด รู้สึก รัก และสร้างสรรค์สิ่งต่างๆ ได้ ดังนั้น ความตายจึงไม่ใช่เรื่องลึกลับซับซ้อน แต่เปรียบเสมือนการที่เครื่องจักรชำรุดเสียหายจนใช้งานไม่ได้อีกต่อไป เช่นเดียวกับโคมไฟหรือคอมพิวเตอร์ที่พัง
ภายใต้มุมมองนี้ เคลแกนได้แบ่งการทำงานของร่างกายมนุษย์ออกเป็น 2 ระดับ เพื่อช่วยกำหนดนิยามของความตายให้ชัดเจนขึ้น:
- การทำงานทางร่างกาย (B-functioning / Bodily functions): หน้าที่พื้นฐานทางชีวภาพ เช่น การหายใจ การเต้นของหัวใจ และการย่อยอาหาร
- การทำงานทางปัญญา (P-functioning / Person functions): หน้าที่ขั้นสูงของความเป็นบุคคล เช่น ความคิด การใช้เหตุผล ความคิดสร้างสรรค์ และความตระหนักรู้
ในกรณีปกติ ทั้งสองส่วนนี้จะหยุดทำงานไปพร้อมๆ กัน แต่ในกรณีที่ผิดปกติ เช่น ภาวะผักเรื้อรัง (Persistent Vegetative State) ที่การทำงานสองระดับนี้แยกจากกัน นิยามความตายจะขึ้นอยู่กับทฤษฎีตัวตนที่คุณยอมรับ:
- หากคุณเชื่อในทฤษฎีบุคลิกภาพ (Personality Theory): ตัวตนของคุณคือความคิดและบุคลิกภาพ ดังนั้น คุณจะตายเมื่อสูญเสีย "ความสามารถ" ในการทำหน้าที่ทางปัญญา (P-functioning) อย่างถาวร แม้ว่าร่างกายจะยังคงหายใจอยู่ (B-functioning ยังทำงาน) แต่ในทางปรัชญานี้ถือว่า "ตัวคุณ" ได้ตายไปแล้ว
- หากคุณเชื่อในทฤษฎีร่างกาย (Body Theory): ตัวตนของคุณคือร่างกาย ดังนั้น คุณจะตายก็ต่อเมื่อร่างกายหยุดทำงานทางชีวภาพ (B-functioning) อย่างถาวรเท่านั้น ในภาวะผักเรื้อรัง คุณจึงยังไม่ตายและยังมีชีวิตอยู่ เพียงแต่คุณ "ไม่ได้อยู่ในสถานะของการเป็นบุคคลอีกต่อไป"
ทั้งนี้ เคลแกนเน้นย้ำว่า ความตายไม่ใช่แค่การหยุดทำงานชั่วคราว (เพราะหากคิดเช่นนั้น เราคงต้อง "ตายและฟื้น" ทุกครั้งที่นอนหลับสนิทโดยไม่ฝันเพื่อพักผ่อน) แต่ความตายคือ การสูญเสีย "ความสามารถ" (Ability) ในการกลับมาทำงานนั้นอีกอย่างถาวร เนื่องจากโครงสร้างสมองได้รับความเสียหายจนไม่สามารถกู้คืนได้แล้ว
2. มุมมองทวินิยม (Dualism): ความตายคือการแยกจากกันของร่างกายและวิญญาณ
สำหรับผู้ที่เชื่อว่ามนุษย์ประกอบด้วยร่างกายและวิญญาณที่เป็นนามธรรมแยกจากกัน ความตายคือ "การตัดขาดความสัมพันธ์" (Severing of the connection) ระหว่างวิญญาณและร่างกาย
เมื่อกระบวนการทางกายภาพดำเนินไปจนถึงจุดที่ร่างกายดับสูญและเน่าเปื่อยไปตามธรรมชาติ วิญญาณซึ่งเป็นเนื้อแท้และศูนย์กลางแห่งตัวตนของคุณจะยังคงอยู่ และมีโอกาสที่จะดำรงอยู่ต่อไปเป็นอมตะในโลกหลังความตาย (เช่น ดินแดนแห่งสัจธรรมหรือสวรรค์ของเพลโต) แม้ว่าในทางปฏิบัติ นักทวินิยมบางกลุ่มก็ยอมรับว่ามีความเป็นไปได้ที่วิญญาณอาจจะสลายไปพร้อมกับร่างกายด้วยเช่นกัน
ทำไมความตายถึงเป็นสิ่งเลวร้ายในมุมมองของ Shelly Kagan?
นมุมมองของ เชลลี เคลแกน (Shelly Kagan) ความตายไม่ได้เป็นสิ่งเลวร้ายในตัวมันเอง (Intrinsically bad) เช่นเดียวกับความเจ็บปวดหรืออาการปวดหัว เพราะเมื่อเราตายไปแล้ว เราจะไม่ดำรงอยู่และไม่มีประสบการณ์ใดๆ ที่จะมารับรู้ความเลวร้ายนั้นได้อีก แต่ความตายเป็นสิ่งเลวร้ายผ่านมุมมองที่เรียกว่า "ทฤษฎีการพรากโอกาส" (Deprivation Account) ซึ่งอธิบายเหตุผลไว้ดังนี้ครับ:
1. ความเลวร้ายในเชิงเปรียบเทียบ (Comparative Bad)
เคลแกนอธิบายว่าสิ่งต่างๆ สามารถเลวร้ายได้ในเชิงเปรียบเทียบผ่าน "ต้นทุนค่าเสียโอกาส" (Opportunity Costs)
- เขายกตัวอย่างเปรียบเทียบกับการเลือกเปิดซองจดหมายสองซอง หากคุณเลือกซองแรกแล้วได้เงิน 10 ดอลลาร์ ในตัวมันเองก็นับว่าเป็นสิ่งที่ดี แต่ถ้าคุณพบว่าอีกซองหนึ่งมีเงินถึง 1,000 ดอลลาร์ การเลือกซองแรกจะกลายเป็นสิ่งเลวร้ายในเชิงเปรียบเทียบทันที เพราะคุณเสียโอกาสที่จะได้รับสิ่งที่ดีกว่ามาก
- เช่นเดียวกัน การนอนดูทีวีอยู่บ้านแม้จะเป็นกิจกรรมที่เพลิดเพลิน แต่จะกลายเป็นสิ่งเลวร้ายทันทีหากเปรียบเทียบกับการที่คุณพลาดโอกาสได้ไปร่วมงานปาร์ตี้ที่สนุกสนานกว่ามาก
2. การพรากสิ่งดีๆ ไปจากชีวิต
ความตายเป็นสิ่งเลวร้ายเพราะ มันพราก (Deprives) โอกาสในการมีชีวิตอยู่ และพรากสิ่งดีๆ ทั้งหมดที่ชีวิตจะมอบให้เราได้ หากเรายังมีชีวิตอยู่ต่อไป เมื่อเราตาย เราจะสูญเสียโอกาสในการทำกิจกรรมต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการได้อยู่กับคนที่รัก การชมพระอาทิตย์ตกดิน การฟังเพลง หรือการศึกษาปรัชญา ดังนั้น ความตายจึงเลวร้ายต่อตัวผู้ตายโดยตรงจากการสูญเสียสิ่งดีๆ เหล่านี้ไป
3. ความตายไม่ได้เลวร้ายเสมอไป
ภายใต้ทฤษฎีการพรากโอกาสนี้ เคลแกนชี้ว่าความตายจะเลวร้ายก็ต่อเมื่อ "ชีวิตที่เหลืออยู่ข้างหน้า" ของเรามีแนวโน้มที่จะมีสิ่งดีๆ มากกว่าสิ่งเลวร้าย (มีดุลยภาพของชีวิตเป็นบวก) แต่หากชีวิตในอนาคตข้างหน้าต้องเผชิญกับความเจ็บปวดทรมานอย่างแสนสาหัสและไม่มีทางรักษา (เช่น ในผู้ป่วยระยะสุดท้ายที่มีแต่ความทุกข์ทรมาน) การตายก็จะไม่ใช่สิ่งเลวร้ายตามบัญชีนี้ แต่อาจเป็นสิ่งที่ดีเพราะช่วยป้องกันไม่ให้เราต้องเผชิญกับอนาคตที่เลวร้ายนั้น
ดังนั้น ความตายจึงเลวร้ายต่อตัวเรา ไม่ใช่เพราะสภาพหลังความตายนั้นน่ากลัวหรือเจ็บปวด แต่เพราะมัน ตัดตอนอนาคตที่ยังมีโอกาสจะงดงามและมีคุณค่าของเราไปอย่างน่าเสียดาย
ทำไมความตายจึงไม่น่ากลัว
ามมุมมองกายภาพนิยม (Physicalism) ของ เชลลี เคลแกน (Shelly Kagan) มนุษย์เราเป็นเพียงวัตถุทางกายภาพหรือ "เครื่องจักรที่ประกอบขึ้นจากเนื้อ เลือด กระดูก และกล้ามเนื้อ" ซึ่งทำงานประสานกันเพื่อให้เราสามารถคิด รู้สึก และสื่อสารได้ เมื่อเราตาย เครื่องจักรนี้ก็เพียงแค่หยุดทำงานและพังทลายลงไปตามธรรมชาติอย่างถาวร
เหตุผลที่ความตายไม่ใช่สิ่งที่น่ากลัวภายใต้ระบบคิดแบบกายภาพนิยม มีประเด็นสำคัญดังนี้ครับ:
1. เมื่อเราตาย "ตัวเรา" ก็ไม่มีอยู่อีกต่อไปเพื่อรับความเจ็บปวด (Ceasing to Exist)
สำหรับนักกายภาพนิยม ความตายคือจุดจบของตัวตนเราอย่างสิ้นเชิง เคลแกนเห็นพ้องกับแนวคิดแบบเอพิคิวเรียน (Epicureanism) ที่เปรียบเทียบว่ามนุษย์เป็นเพียงกลุ่มก้อนของอะตอมในความว่างเปล่า (atoms in the void) ที่เคลื่อนที่มาชนกันชั่วคราวและแยกย้ายกระจัดกระจายสลายไปเมื่อตาย เมื่อไม่มีวิญญาณที่เป็นนามธรรมและไม่มีชีวิตหลังความตายอีกต่อไป เราจึงไม่มี "ตัวตน" หลงเหลือไปสัมผัสกับความเจ็บปวด ความเหงา ความมืดมิด หรือความทุกข์ทรมานใดๆ หลังความตายได้อีกเลย ความน่ากลัวของความตายจึงเป็นเพียงจินตนาการและการฉายภาพความกลัวของคนที่ยังมีชีวิตอยู่เท่านั้น
2. ความตายคือ "การนอนหลับพักผ่อน" ที่เหมาะสมตามเวลา
เคลแกนเสนอว่า "ความเป็นอมตะ" (Immortality) หรือการต้องมีชีวิตอยู่ไปตลอดกาลต่างหากที่เป็นสิ่งน่ากลัว เพราะมันจะนำมาซึ่งความเบื่อหน่ายอย่างถึงที่สุดและกลายเป็นเรื่องทรมานในท้ายที่สุด เขาอุปมาว่าความตายก็เหมือนกับการนอนหลับพักผ่อนอย่างสงบเมื่อสิ้นสุดวันอันยาวนาน ซึ่งเป็นเรื่องธรรมชาติที่สมเหตุสมผลและเหมาะสมแล้วเมื่อเวลาของเครื่องจักรนี้มาถึงจุดสิ้นสุด
3. ความตายไม่ได้ลดทอนคุณค่าของสิ่งดีๆ ในปัจจุบัน
ในขณะที่ฝ่ายเชื่อเรื่องจิตวิญญาณมักแย้งว่า หากไม่มีชีวิตหลังความตาย ทุกอย่างในชีวิตนี้ก็จะสูญเปล่าและไร้ความหมาย เคลแกนมองตรงกันข้ามว่า การที่ไม่มี "องก์ที่สอง" (no second act) ยิ่งทำให้สิ่งที่เราทำในปัจจุบันมีค่าและมีความสำคัญสูงสุด เพราะนี่คือชีวิตเดียวและโอกาสเดียวที่เรามีและต้องใช้มันอย่างคุ้มค่า คุณค่าของความรัก มิตรภาพ ศิลปะ ดนตรี และความดีงามในโลกนี้ เป็นสิ่งจริงแท้และมีค่าน่าปรารถนาในตัวเอง โดยไม่จำเป็นต้องรอให้สิ่งเหล่านั้นมีความหมายในระดับสเกลจักรวาลหรือสเกลนิรันดร์เพื่อมาพิสูจน์คุณค่าของมัน
การยอมรับว่าตัวเราเป็นเพียงร่างกายและตระหนักว่าเวลาของเรามีจำกัด จึงไม่ได้ทำให้เราหวาดกลัว แต่ช่วยปลดปล่อยเราให้ใช้ชีวิตเผชิญหน้ากับความจริงอย่างสงบ และมุ่งสร้างคุณค่าในเวลาที่ยังมีอยู่
○เกิดอะไรขึ้นกับคนหลังจากที่พวกเขาตาย?
○"วิธีที่ถูกต้อง" ในการรับมือกับความตาย—เราควรกลัวหรือสิ้นหวังกับมันจริงๆ หรือไม่?
○ทำไม "ความกลัวตาย" จึงเพิ่มขึ้นตามอายุ?
○อายุขัยที่เหลืออยู่—คุณอยากรู้หรือไม่? หรือไม่?
○ทำไม "ความเป็นอมตะ" จึงไม่ทำให้ผู้คนมีความสุข
○จริงหรือไม่ที่ "ทุกคนตายอย่างโดดเดี่ยว"?
○เมื่อใดและภายใต้สถานการณ์ใดที่การฆ่าตัวตายเป็นสิ่งที่ยอมรับได้?
○ความตายสอนเราอย่างไรให้เพิ่ม "คุณค่าของชีวิต"
ส่วน "ครึ่งแรก" ที่ต้องตัดออกในฉบับย่อ:
• ทฤษฎีทวิภาวะและทฤษฎีกายภาพ
• "วิญญาณ" มีอยู่จริงหรือไม่?
• ข้ออ้างของเดส์การ์ต
• มุมมองของเพลโตเกี่ยวกับ "ความเป็นอมตะของวิญญาณ"
• เกี่ยวกับ "เอกลักษณ์ของบุคคล"
• ทฤษฎีวิญญาณ ทฤษฎีกาย ทฤษฎีบุคคล—ควรเลือกทฤษฎีใด?
และ "คู่มือการอ่านสำหรับผู้ที่ต้องการเจาะลึกในหัวข้อจากหนังสือเรื่องความตาย"!
ทำไมนักศึกษาที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคระยะสุดท้ายจึงยอมเข้าเรียนบรรยายนี้ ทั้งๆ ที่เสี่ยงชีวิตเพื่อมัน?
ผลงานชิ้นเอกระดับโลกที่ "ชีวิต" ส่องประกายเจิดจรัสยิ่งขึ้นผ่านเลนส์แห่งความตาย!
*การบรรยายที่ 1, 8-15 และ "การบรรยายครั้งสุดท้ายเกี่ยวกับความตาย" ในหนังสือเล่มนี้ เหมือนกับที่อยู่ใน "ความตายคืออะไร? ชุดการบรรยายยอดนิยมที่มหาวิทยาลัยเยลเป็นเวลา 23 ปีติดต่อกัน [ฉบับย่อภาษาญี่ปุ่น]"
โดยมีการเพิ่มการบรรยายที่ 2-7 เข้ามา บางส่วนได้รับการแก้ไขใหม่เพื่อให้สอดคล้องกับต้นฉบับ
[สารบัญ]
การบรรยายที่ 1: การคิดเกี่ยวกับ "ความตาย"
การบรรยายที่ 2: ทฤษฎีทวิภาวะและทฤษฎีวัตถุนิยม
การบรรยายที่ 3: "วิญญาณ" มีอยู่จริงหรือไม่?
บรรยายที่ 4: ข้อโต้แย้งของเดส์การ์ต
บรรยายที่ 5: ทัศนะของเพลโตเกี่ยวกับความเป็นอมตะของวิญญาณ
บรรยายที่ 6: ว่าด้วยอัตลักษณ์ของบุคคล
บรรยายที่ 8: แก่นแท้ของความตาย
บรรยายที่ 9: บุคลิกภาพและความเหงา—สองข้อโต้แย้งที่เกี่ยวข้องกับความตาย
บรรยายที่ 10: ทำไมความตายจึงเลวร้าย?
บรรยายที่ 11: ความเป็นอมตะ—ถ้าเป็นไปได้ คุณอยากบรรลุ "ความเป็นอมตะ" หรือไม่?
บรรยายที่ 12: ความตายสอนเราให้วัด "คุณค่าของชีวิต" อย่างไร
บรรยายที่ 13: หกประเด็นที่เกี่ยวข้องกับ "ความตาย" ที่เราควรพิจารณาก่อนตาย
บรรยายที่ 14: การใช้ชีวิตขณะเผชิญหน้ากับความตาย
บรรยายที่ 15: การฆ่าตัวตาย
บรรยายสุดท้ายเกี่ยวกับความตาย: สำหรับคุณผู้ที่จะมีชีวิตอยู่ต่อไปนับจากนี้
Lydia Dugdale, MD, MAR is the Silberberg Associate Professor of Medicine and Director of the Center for Clinical Medical Ethics in the Department of Medicine at Columbia University Vagelos College of Physicians & Surgeons.
Shelly Kagan is Clark Professor of Philosophy at Yale University, where he has taught since 1995.
แนวคิดเกี่ยวกับ "ศิลปะการตายเพื่อใช้ชีวิตให้มีความหมาย" (Ars Moriendi / Art of Dying) ปรากฏขึ้นอย่างเด่นชัดผ่านบทสนทนาเชิงปรัชญาและแพทยศาสตร์ระหว่าง ศาสตราจารย์ เชลลี เคลแกน (Shelly Kagan) และ ดร. ลิเดีย ดักเดล (Lydia Dugdale) แพทย์และนักวิชาการผู้ศึกษาตำราศิลปะการตายยุคกลาง ซึ่งร่วมกันถอดรหัสและเสนอแนวทางไว้ดังนี้ครับ:
1. แก่นคิดสำคัญ: "การใช้ชีวิตให้ดีเพื่อที่จะตายให้ดี" (Living Well in Order to Die Well)
ศิลปะการตายไม่ใช่การหมกมุ่นอยู่กับความตายในวาระสุดท้าย หรือการพยายามทำตัวให้โดดเด่นในวินาทีสุดท้ายของชีวิต แต่คือการตระหนักรู้ในความจำกัดของเวลาชีวิต (Finitude / Mortality) ซึ่งจะทำหน้าที่เหมือนแว่นขยายที่ช่วยขับเน้นสิ่งที่มีคุณค่าและมีความหมายที่สุดในปัจจุบันให้เด่นชัดขึ้น เพื่อให้เราไม่ใช้ชีวิตอย่างสูญเปล่าในโลกที่ไม่มีโอกาสให้แก้ตัวใหม่ (No do-overs)
2. การบ่มเพาะคุณธรรม 5 ประการเพื่อเผชิญหน้ากับความตาย (The Five Virtues)
ดร. ดักเดล หยิบยกแนวคิดจากตำรา Ars Moriendi ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 15 ซึ่งระบุว่ามนุษย์มักเผชิญกับ "สิ่งเร้าหรือความเย้ายวน 5 ประการ" เมื่อความตายมาเยือน การใช้ชีวิตที่มีความหมายจึงต้องอาศัยการบ่มเพาะ "คุณธรรม 5 ประการ" ตลอดช่วงชีวิตเพื่อต้านทานสิ่งเหล่านั้น:
- บ่มเพาะความศรัทธา (Faith) เพื่อต้านทานความไม่เชื่อและเคลือบแคลงใจ (Unbelief)
- บ่มเพาะความหวัง (Hope) เพื่อต้านทานความสิ้นหวังอันเกิดจากความทุกข์ทรมาน (Despair)
- บ่มเพาะความอดทน (Patience) เพื่อต้านทานความใจร้อนรนและอยากให้เรื่องแย่ๆ รีบจบไป (Impatience)
- บ่มเพาะความอ่อนน้อมถ่อมตน (Humility) เพื่อต้านทานความหยิ่งยโสในอัตตาของตน (Pride)
- บ่มเพาะความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ (Generosity) เพื่อต้านทานความโลภและการยึดติดในวัตถุสิ่งของ (Greed)
- การใช้ชีวิตให้ดีเพื่อเตรียมตัวสำหรับการตายที่ดี (ซึ่งสืบทอดมาจากแนวคิดโบราณอย่าง Ars Moriendi หรือ "ศิลปะแห่งการตายดี") สามารถแบ่งออกเป็นแนวทางสำคัญที่เชื่อมโยงถึงกันตามที่ปรากฏในแหล่งข้อมูล ดังนี้:
- การยอมรับความจำกัดของชีวิต (Acknowledge Finitude): ขั้นตอนแรกคือเราต้องตระหนักและยอมรับว่าความตายเป็นเรื่องธรรมชาติและหลีกเลี่ยงไม่ได้สำหรับมนุษย์ทุกคน การตระหนักถึงเวลาที่จำกัดจะช่วยเปลี่ยนมุมมองในการดำเนินชีวิต ทำให้เราไม่ใช้ชีวิตไปเรื่อย ๆ โดยไม่มีทิศทาง แต่จะหันมาให้ความสำคัญกับสิ่งที่จำเป็นอย่างแท้จริงในชีวิตด้วยความใส่ใจและมีเป้าหมาย
- การบ่มเพาะคุณธรรมและการสร้างนิสัย (Cultivate Virtues and Habits): แก่นแท้ของศิลปะการตายดีคือ "เรามีชีวิตอย่างไร เราก็มักจะตายอย่างนั้น" อุปนิสัยและคุณธรรมต่าง ๆ ไม่ใช่สิ่งที่จะสร้างขึ้นได้ในทันทีเมื่อถึงจุดสิ้นสุดของชีวิต แต่ต้องอาศัยการฝึกฝนและปฏิบัติจนเป็นนิสัยตลอดการดำเนินชีวิต เพื่อรับมือกับวิกฤตทางจิตใจในช่วงบั้นปลาย ตำราโบราณได้แนะให้เราบ่มเพาะคุณธรรมสำคัญเพื่อต้านทานสิ่งที่จะทำให้เราตายอย่างไม่มีความสุข ได้แก่:
- ความหวัง (Hope) เพื่อป้องกันความสิ้นหวัง
- ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ (Generosity) เพื่อเอาชนะความโลภ
- ความอดทน (Patience) เพื่อรับมือกับความกระวนกระวาย
- ความศรัทธา (Faith) และ ความอ่อนน้อมถ่อมตน (Humility)
- การสร้างและทำนุบำรุงความสัมพันธ์ในชุมชน (Nurture Relationships and Community): มนุษย์ดำเนินชีวิตและเผชิญความตายได้ดีที่สุดในบริบทของชุมชนและคนรอบข้าง ไม่ใช่อยู่อย่างโดดเดี่ยว การมีชีวิตที่ดีจึงเรียกร้องให้เราลงทุนและใส่ใจในความสัมพันธ์กับครอบครัวและมิตรสหายตั้งแต่ตอนที่ยังแข็งแรงดี ที่สำคัญคือต้องหาโอกาส ขออโหสิกรรมและการคืนดี (Reconciliation) กับคนที่เรามีความขัดแย้ง เพื่อไม่ให้มีเรื่องค้างคาใจในยามบ่ายของชีวิต
- การขบคิดเรื่องจิตวิญญาณและคำถามขั้นสุดท้าย (Wrestle with Existential and Spiritual Questions): ชีวิตที่ดีต้องมีการหันกลับมาทบทวนคำถามเชิงอัตถิภาวนิยม เช่น ความหมายของชีวิต ความเชื่อเรื่องพระเจ้า หรือสิ่งที่จะเกิดขึ้นหลังความตาย การปล่อยให้คำถามเหล่านี้ค้างคาโดยไม่หาคำตอบจนกระทั่งถึงวันที่ร่างกายทรุดโทรมหรือไม่มีสติสัมปชัญญะเพียงพอ มักจะนำมาซึ่งความกลัวและอาการวิตกกังวลอย่างรุนแรงเมื่อความตายมาเยือน การหาคำตอบและทำความเข้าใจเรื่องเหล่านี้ล่วงหน้าจะช่วยให้เกิดความสงบในใจอย่างแท้จริงเมื่อเวลามาถึง
- การวางแผนและเปิดอกพูดคุยเชิงปฏิบัติ (Practical Preparation and Open Conversations): การเตรียมตัวที่ดีต้องอาศัยการพูดคุยอย่างตรงไปตรงมากับครอบครัวและแพทย์เกี่ยวกับแผนการดูแลรักษาพยาบาลล่วงหน้า (เช่น DNR/DNI หรือการทำพินัยกรรมชีวิต) และการเลือกตัวแทนที่จะตัดสินใจด้านการแพทย์ในยามที่เราหมดสติ การวางแผนและพูดคุยล่วงหน้านี้ทำให้เราไม่ต้องตกเป็น "ตัวประกันของเทคโนโลยี" ทางการแพทย์ที่เพียงยื้อการทำงานของร่างกายเอาไว้ในห้องไอซียูโดยไม่มีโอกาสฟื้นตัว และช่วยให้ครอบครัวไม่ต้องเผชิญกับ "ความหวังเท็จ" (False Hope) อีกด้วย
3. การรักษาสมดุลเชิงคุณค่า (Holding Values in Tension)
เคลแกนและดักเดลเห็นพ้องว่า ศิลปะการใช้ชีวิตที่มีความหมายภายใต้เงาของความตายต้องอาศัยการรักษาสมดุลใน 2 มิติสำคัญ:
- หลีกเลี่ยงแนวคิดสุดโต่งแบบ "ใช้ชีวิตทุกวันให้เหมือนวันสุดท้าย" เคลแกนชี้ว่าทัศนคตินี้เป็นสิ่งที่เป็นอันตราย เพราะหากเราคิดว่าวันนี้เป็นวันสุดท้ายจริงๆ เราจะไม่สามารถริเริ่มหรืออุทิศตนให้แก่เป้าหมายระยะยาวที่ยิ่งใหญ่และมีคุณค่าได้เลย (เช่น การเรียนแพทย์ หรือการเขียนหนังสือที่ใช้เวลายาวนานกว่า 20 ปี)
- เล่นเกมระยะยาวควบคู่กับการเตรียมพร้อมรับมือความตาย เราต้องรักษาสมดุลด้วยการมุ่งมั่นทำตามความฝันและเป้าหมายระยะยาว (Long game) ในขณะเดียวกันก็ต้องมีความพร้อมทั้งทางด้านความสัมพันธ์และจิตวิญญาณอยู่เสมอในกรณีที่ชีวิตต้องจบลงอย่างกะทันหัน
- เคลแกนเปรียบเทียบแนวคิดนี้กับจารีตของชาวยิว (Hasidic) ที่แนะนำให้มนุษย์พกกระดาษ 2 แผ่นไว้ในกระเป๋าเสื้อตลอดเวลา:
- กระดาษแผ่นที่หนึ่งเขียนว่า: "ฉันเป็นเพียงฝุ่นผงและเเถ้าถ่าน" (เพื่อเตือนตนถึงความไม่จีรังและความตาย)
- กระดาษแผ่นที่สองเขียนว่า: "โลกใบนี้ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อตัวฉันเอง" (เพื่อตระหนักถึงคุณค่าและโอกาสอันแสนวิเศษของการมีชีวิตอยู่)
4. แนวทางปฏิบัติที่เป็นรูปธรรมในชีวิตประจำวัน
- แสดงความรักและความกตัญญูในปัจจุบัน (Expressing Gratitude & Love): อย่ารอจนถึงวินาทีสุดท้ายบนเตียงผู้ป่วยจึงค่อยบอกรักหรือขอบคุณคนสำคัญ ภายใต้ความไม่แน่นอนของชีวิต เราควรใช้โอกาสในชีวิตปัจจุบันแสดงความซาบซึ้งใจต่อมิตรสหายและครอบครัวทันทีเมื่อมีโอกาส
- เตรียมตัวและพูดคุยเรื่องความต้องการทางการแพทย์ล่วงหน้า (Medical Preparation): การพูดคุยกับครอบครัวและแพทย์เกี่ยวกับความต้องการในวาระสุดท้ายอย่างตรงไปตรงมา เช่น เรื่องการไม่ยื้อชีวิตหรือการกู้ชีพ (DNR) ในขณะที่เรายังมีสุขภาพดีและสติปัญญาแจ่มใส เพื่อป้องกันความทุกข์ทรมานจากการรักษาทางการแพทย์ที่มากเกินจำเป็น (Over-medicalization) ในวาระสุดท้าย
- สร้างแสงสว่างต้านทานความมืดมน: ในมุมมองกายภาพนิยมของเคลแกนที่เชื่อว่าความตายคือจุดจบของตัวตนโดยสมบูรณ์ คุณค่าของชีวิตไม่ได้เกิดจากสิ่งเหนือธรรมชาติ แต่เกิดจากการที่มนุษย์เราส่งมอบความรัก มิตรภาพ ความคิดสร้างสรรค์ และการช่วยเหลือผู้อื่นให้แก่กัน เขาเปรียบว่าจักรวาลอาจเป็นสถานที่ที่มืดมิดและไม่แยแสต่อเรา แต่ทุกครั้งที่เราสร้างความสัมพันธ์และความดีงาม เรากำลังสร้าง "จุดแสงสว่างเล็กๆ" ซึ่งเมื่อมารวมกันเป็นชุมชน แสงสว่างนั้นจะขยายกลายเป็นทวีปที่ขับไล่ความมืดมนของจักรวาลลงได้
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น